De samenleving wordt diverser in achtergrond, cultuur, taal, gezinsvormen en identiteit. Inclusiviteit betekent dat voorzieningen en ondersteuning aansluiten bij al die verschillen. Dit vraagt van professionals dat zij beter begrijpen wat verschillende groepen nodig hebben en hoe zij vertrouwen opbouwen.

Specifiek zien we dat arbeidsmigratie de afgelopen jaren sterk is toegenomen, vooral in logistiek, land- en tuinbouw en distributie (IBO-notitie Arbeidsmigratie en sociale cohesie in Nederland). Hoewel arbeidsmigratie economisch bijdraagt aan groei, laat het SCP zien dat de concentratie van arbeidsmigranten in specifieke wijken en gemeenten kan leiden tot druk op leefbaarheid, woningmarkt, voorzieningen en onderlinge cohesie. Vooral in buurten met al bestaande kwetsbaarheid neemt het gevoel van sociale afstand en overbelasting toe. Gemeenten signaleren daarnaast dat arbeidsmigranten relatief vaker in tijdelijke of onzekere woon- en werksituaties verkeren, wat kan leiden tot beperkte aansluiting op reguliere ondersteuning, hogere mobiliteit en minder duurzame inbedding in wijknetwerken.

De betekenis voor het sociaal domein is tweeledig. Enerzijds vraagt arbeidsmigratie om gerichte inzet op integratie, taalondersteuning, informatievoorziening en toegang tot zorg en welzijn. Anderzijds kan een snelle bevolkingsgroei in bepaalde wijken leiden tot extra druk op wijkteams, schulddienstverlening, jeugdhulp (bij gezinnen die zich vestigen) en Wmo-voorzieningen. De relatie met sociale cohesie is daarbij cruciaal: wanneer binding met de buurt en onderlinge steun beperkt blijft, verschuift de druk sneller naar formele ondersteuning.

Voor Incluzio betekent een grotere diversiteit en focus op inclusiviteit, de vraag om meer cultuursensitief werken, laagdrempelige informatievoorziening en outreachend werken.

De klassieke tegenstelling tussen stad en platteland is minder relevant dan vaak wordt aangenomen. In het SCP-onderzoeksrapport ‘Verdeeld over het Land’ (2025) wordt aangetoond dat ongelijkheid in Nederland primair wordt bepaald door sociale klasse (beschikking over hulpbronnen). Die sociale klasse wordt gevormd door een combinatie van economisch, sociaal, cultureel en persoonskapitaal, zoals inkomen, netwerk, opleiding en gezondheid. Verschillen in opvattingen, welzijn, ervaren discriminatie en vertrouwen hangen sterker samen met klasse dan met plek. Ongeveer één op de zes Nederlanders heeft een stapeling van tekorten op deze hulpbronnen. Verschillen naar opleiding, inkomen en gezondheid vertalen zich direct in minder participatie, lager vertrouwen en slechter welbevinden.

Voor Incluzio is het belangrijk om bewust te zijn dat ongelijkheid zich manifesteert binnen regio’s en wijken, niet alleen ertussen. Het vraagstuk verschuift daarmee van gebiedsgericht denken naar mens- en klassegericht denken. De focus komt te liggen op integraal kijken naar hulpbronnen, niet alleen inkomen of zorg, maar ook sociaal netwerk, gezondheid en zelfredzaamheid, en naar het versterker van sociaal kapitaal, zoals het investeren in netwerken, gemeenschapsvorming en toegang tot informele steun.

Bronnen:

Verdeeld over het land | Sociaal en Cultureel Planbureau

Mantelzorgers krijgen steeds meer zorgtaken en combineren deze vaak met werk en gezin. Hierdoor neemt het risico op overbelasting toe.

In het sociaal domein vraagt dit om ondersteuning en ontlasting van mantelzorgers, zodat zij hun zorgtaken langer kunnen volhouden zonder zelf uit te vallen.

Overheden en maatschappelijke organisaties willen steeds beter inzicht krijgen in wat ondersteuning daadwerkelijk oplevert. Daarbij verschuift de aandacht van activiteiten naar maatschappelijke resultaten. In de Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS ) werken Rijk, gemeenten, provincies en waterschappen samen aan een betere inzet van data voor maatschappelijke opgaven zoals armoede, schulden, wonen en zorg.

Zo wordt niet alleen gekeken naar het aantal gesprekken of trajecten, maar ook naar effecten zoals minder schulden, meer zelfredzaamheid of betere participatie. In het sociaal domein vraagt dit om een slimme inzet van data en het meten van maatschappelijke impact.

Steeds vaker wordt gekeken naar de maatschappelijke resultaten van ondersteuning in plaats van alleen naar de uitgevoerde activiteiten. Daarmee verschuift de aandacht van inspanning naar effect.

Een voorbeeld is financiering op basis van het daadwerkelijk verminderen van schulden of het vergroten van participatie. In het sociaal domein vraagt dit om duidelijke afspraken over doelen, resultaten en impact.

Gemeenten betrekken inwoners, professionals en maatschappelijke organisaties steeds vaker bij het ontwikkelen van beleid. Hierdoor ontstaat beter inzicht in wat er speelt en wat inwoners nodig hebben.

Een wijkplan dat samen met bewoners wordt opgesteld sluit vaak beter aan bij de praktijk dan beleid dat uitsluitend vanachter een bureau wordt ontwikkeld. In het sociaal domein vraagt dit om een actieve samenwerking tussen beleid, uitvoering en inwoners.

Het RIVM benadrukt dat klimaatverandering niet alleen een milieuvraagstuk is, maar ook een gezondheidsvraagstuk. Ouderen boven de 75 jaar worden expliciet genoemd als de meest kwetsbare groep tijdens hitteperioden. Daarnaast beïnvloedt klimaatverandering de gezondheid via verslechterde luchtkwaliteit, allergieën en infectieziekten, waardoor de druk op kwetsbare inwoners verder kan toenemen (RIVM – Klimaatverandering en gezondheid; RIVM – Hitte en gezondheid).

Tegelijkertijd dreigt de kloof tussen inwoners met hoge en lage inkomens verder toe te nemen. De energietransitie vraagt investeringen in woningverduurzaming, terwijl stijgende energieprijzen juist huishoudens met beperkte financiële ruimte het hardst raken. Verschillende onderzoeken wijzen erop dat energiearmoede en klimaatkwetsbaarheid steeds vaker samenkomen in dezelfde wijken en huishoudens (SCP – Sociale gevolgen van de energietransitie; Movisie – Energiearmoede en kwetsbare groepen).

Voor Incluzio biedt dit kansen om sociale ondersteuning en klimaatadaptatie sterker met elkaar te verbinden. Denk aan het signaleren van alleenwonende ouderen tijdens hittegolven, het versterken van informele netwerken in de wijk en samenwerking met woningcorporaties rondom verduurzaming en leefbaarheid. De ervaringen met verduurzaming via sociaal werk, zoals in Twenterand, laten zien dat sociaal professionals een belangrijke rol kunnen spelen bij bewustwording, ondersteuning en het bereiken van kwetsbare inwoners. Ook liggen er kansen om hierbij gebruik te maken van de duurzaamheids- en huisvestingsexpertise binnen Facilicom.

Van inwoners wordt steeds vaker verwacht dat zij zelf oplossingen organiseren en elkaar ondersteunen. In de praktijk blijkt dat niet iedereen beschikt over een sterk sociaal netwerk of voldoende mogelijkheden om hulp te regelen.

In het sociaal domein vraagt dit om een realistische benadering van participatie, met aandacht voor inwoners die extra ondersteuning nodig hebben om mee te kunnen doen.

Maatschappelijke discussies verspreiden zich steeds sneller via nieuwsmedia en sociale media. Hierdoor kunnen incidenten of maatschappelijke thema's veel invloed hebben op politieke keuzes en beleidsontwikkeling.

Een incident in de jeugdzorg kan bijvoorbeeld leiden tot extra aandacht, onderzoek of aanpassing van beleid. In het sociaal domein vraagt dit om zorgvuldige communicatie en het blijven baseren van keuzes op feiten en ervaringen uit de praktijk. (SCP – Burgerperspectieven)

Steeds meer inwoners ervaren afstand tot de overheid en andere maatschappelijke instellingen. Het NJi maakt onderscheid tussen spanningen tussen groepen inwoners onderling en spanningen tussen inwoners en de overheid. Vooral dat laatste speelt een belangrijke rol in het sociaal domein. Ook het SCP ziet dat zorgen over onderwerpen als wonen, bestaanszekerheid en politiek invloed hebben op het vertrouwen van inwoners in de overheid.  Hoe gepolariseerd is Nederland? | Nederlands Jeugdinstituut

Sociaal werkers zien deze ontwikkeling ook terug in de praktijk. Uit de Grote Raadpleging van het Sociaal Werk 2025 van Movisies 2025 blijkt dat veel professionals een toename zien van spanningen tussen inwoners en overheid. In het sociaal domein vraagt dit om aandacht voor vertrouwen, toegankelijkheid en het betrekken van inwoners bij beleid en uitvoering.